Heemaf 1919 - 1945

Periode na Hofstede Crull
Na het vertrek van Hofstede Crull in 1919 zien we dat de nieuwe directeuren H.I. Keus en F.R. Willink per 18 maart 1919 tot mede-directeuren zijn benoemd. Directeur W. Willink, die per 1 mei ontslag had genomen werd verzocht nog enige tijd aan te blijven om de nieuwe directeuren te ondersteunen. Hij zou worden opgenomen in de Raad van Commissarissen. Het was overigens wel het jaar met de hoogste winst tot dan toe. 

NL-ZlHCO 464.2 1458 Stator van een draaistroomgenerator 1000 kVA-1919-aangepast

Prachtige foto van een medewerker van de Heemaf achter een stator van een draaistroomgenerator 1000 kVA 500 V 50 Hz en 125 omw/ min. met huis van bijbehorende opwekker, bestemd voor centrale Tjepoe van de BPM

( Bataafsche Petroleum Maatschappij) Nederlands Indië/ Java 01-10-1919. Bron: Historisch Centrum Overijssel te Zwolle/ Jaap Tuik.

Grondleggers

NL-ZlHCO  464.2 900 Wikkelen bovenste statorhelft van grote draaistroommotor 01 08 1919

Wikkelen bovenste statorhelft van grote draaistroommotor 01-08-1919 bron: Historisch Centrum Overijssel te Zwolle 

NL-ZlHCO 464.2 1494 Deel grote hal voor mechanische bewerking van gietstukken Heemaf 01-03-1920

Deel grote hal voor mechanische bewerking van gietstukken Heemaf 01-03-1920. Bron: Historisch Centrum Overijssel te Zwolle.

De oorlog is voorbij en veel materialen zijn weer voorradig. De vraag neemt ook weer toe zodat goede prijzen kunnen worden berekend. Uit een overzicht blijkt dat er vanaf 1908/1909 steeds 10% of meer dividend werd uitgekeerd, met een maximum van 18% in 1917/1918. Er komt overleg met verschillende metaalbewerkingsfabrieken in Henglo om in overleg met de betreffende arbeidsorganisaties meer eenheid in de lonen te brengen.

Lang is W.Willink niet als directeur aangebleven. In augustus 1919 werd nogmaals over zijn benoeming tot commissaris gesproken. Omdat de raad vond dat hij mede verantwoordelijk was voor de gebeurtenissen in Brabant alhoewel niet aan zijn integriteit werd getwijfeld ging de benoeming niet door. Daarop trad W. Willink als directeur af. Hij kreeg een wereldreis aangeboden, maar deze werd tijdens zijn bezoek in Argentinië afgebroken. Hengelo gaf aan dat de economische toestand zodanig was verslechterd dat een verdere betaling van de reis niet verantwoord was. Willink keerde terug Nederland, waar hij in 1934 in zijn woning in Enschede is overleden.

In het jaarverslag van 1920 zien we ook de belangrijkste onderdelen van het bedrijf terug: apparatenfabriek, motorenfabriek, instrumentenfabriek, verkoopafdeling, installatieafdeling en bureaus buiten Hengelo (Maastricht-Brussel-Ned. Indië).

Grote problemen zijn het verkrijgen van arbeiderswoningen in Hengelo, de onderhandelingen met het gemeentebestuur zijn nog steeds gaande.

NL-ZlHCO 464.2 1462 Overzicht kleinmotorenafdeling en proefveld kleine motoren Heemaf 01-10-1919

Overzicht kleine motoren afdeling en proefveld kleine motoren Heemaf 01-10-1919. Bron: Historisch Centrum Overijssel te Zwolle

altSKA Motor
Gebrek aan grondstoffen en de nog steeds ingewikkelde wijze van het bouwen van elektromotoren waren voor Keus aanleiding Ir. H.A.W. Klinkhamer opdracht te geven een betere en simpeler draaistroommotor te ontwikkelen. Hij kwam van Smit Slikkerveer en op 1 juni 1919 in dienst. Zijn uitvinding in 1920 gebaseerd al eerder bekende theorieën leverde de speciale kortsluit anker (S.K.A.) motor op met zijn eenvoud en bedrijfszekerheid en veroverde de gehele wereld. 

NL-ZlHCO 464.2 3270 38 SKA motoren NK 71-4 voor Glace danvelais 11 05 1925-aangepast

38 SKA motoren NK 71-4 voor Glace d'anvelais uit Frankrijk. Datum: 11-05-1925 Bron: Historisch Centrum Overijssel te Zwolle/ Jaap Tuik

NL-ZlHCO 464.2 1506   Wikkelaarster aan het werk  Heemaf 01-02-1919-aangepast

Unieke foto van een wikkelaarster bij de Heemaf. Datering 01-02-1919. Bron: Historisch Centrum Overijssel te Zwolle / Jaap Tuik.

De naam S.K.A. motor maakte dan ook Heemaf over de gehele wereld beroemd. In 1921 zijn de eerste S.K.A. motor motoren te leveren in 5 en 7,5 pk. In het Heim periodiek is aan deze uitvinding uitgebreid aandacht besteed.  

KlinkhamerKorte biografie H.A.W. Klinkhamer
H.A.W. Klinkhamer is op 15-11-1884 in Amsterdam geboren. Na het behalen van zijn diploma als electrotechisch ingenieur aan de T.H. te Delft was hij in 1910/1911 werkzaam bij Siemens in Berlijn en van 1911 tot 1914 werkzaam bij Brown Boveri in Zwitserland. In 1914 en 1915 was hij gemobiliseerd en daarna was hij van 1915 tot 1919 werkzaam bij Smit Slikkerveer in de motorenbouw.
Van 1919 tot 1929 was hij als electrotechnicus bij Heemaf in dienst en woonde hij in Hengelo aan de Bornsestraat. Zijn vrouw was de eerste vrouwelijke arts in Hengelo, misschien wel in heel Twente.
Niettegenstaande zijn grote verdiensten als uitvinder van de S.K.A.-motor heeft Klinkhamer zich bij Heemaf toch niet kunnen profileren en is hij naar verloop van tijd vertrokken naar Eindhoven om bij Philips in het natuurkundig laboratorium te gaan werken. Hij overleed in St. Michielsgestel op 20 november 1968.

nl-zwhco_464.2_2700

In 1921 staan de lonen zo onder druk dat achter elkaar de lonen met 10 – 5 en nog eens 5% daalden. De scherpe Duitse concurrentie en de waarde daling van de Duitse Mark hadden een negatieve invloed op Heemaf. Er werd dan ook een stevig verlies geleden. De in de handel gebrachte nieuwe motortype de S.K.A. motor voldeden wel aan de verwachtingen.

Heemaf-SKAmotor-5PK-eersteSKA-small

Bron: Ontwikkeling van de elektriciteitsvoorziening 1880-1938 VDEN / Boek eigendom Stichting Willem Smit Historie.

Malaisejaren 1921 - 1929
In het verslag van het boekjaar 1921/1922 wordt een groot verlies gemeld. Oorzaak is de scherpe Duitse concurrentie en gingen de voorraden sterk in waarde achteruit. Ook dalen de lonen in de landen waar Heemaf veel export heeft. Het gevolg is dat de lonen per in twee stappen met 10% omlaag gaan. Een ander nadeel ontstaat als landen uit bescherming van hun eigen fabricaat gaan beschermen door hoge invoerheffingen in te voeren. En dit terwijl ons land geen invoer rechten kent. Duitsland heeft voor motoren zelfs een invoer verbod. Andere landen hebben hoge invoerrechten. Frankrijk spant de kroon met 65% voor kleine motoren en 26% voor grote motoren.

NL-ZlHCO 464.2 2351 Overzicht wikkelarij grote machines Heemaf - 01 10 1922-aangepast

Wikkelarij grote motoren bij de Heemaf 01-10-1922 Bron: Historisch Centrum Overijssel te Zwolle/ Jaap Tuik.

Elektrische treinen

Toen in 1922 de directie van de Nederlandse Spoorwegen besloot belangrijke spoorlijnen te elektrificeren kon Heemaf dankzij de licenties met Westinghouse in de Verenigde Staten hier een belangrijke bijdrage aan leveren. Heemaf leverde de elektrische uitrusting voor de treinen. En deed dat het eind van de twintigste eeuw. Ook Nederlands Indië was een grote markt voor de Heemaf. 

ESS3303-electrischeHeemaftrein1930-westjava

De elektrische trein ESS 3203 gemaakt door Heemaf en Werkspoor in 1927. Bron Holec Historisch Genootschap

Telefonie
Een andere ontwikkeling vond plaats toen de Nederlandse PTT het telefoonverkeer in ons land wilde gaan automatiseren. Op voorspraak van de toenmalige directeur van de PTT, Ir. M.H. Damme kwam er een overeenkomst tussen het Duitse Siemens & Halske en Heemaf. Heemaf vervaardigde in licentie telefoontoestellen. Na de Tweede Wereldoorlog werd de productie van telefoontoestellen in eigen hand genomen. Met de komst van de drukknoptelefoontoestellen stopte Heemaf zijn productie.

nl-zwhco_464.2_2984a

Een typische Heemaf telefoon zoals iedereen die wel eens gezien heeft. Bron: Historisch Centrum Overijssel te Zwolle.

Uit het jaarverslag van 1924 zien we het begin van de problemen die zijn ontstaan doordat veel landen invoerrechten het ingevoerd.

De grootste SKA Motor voor Zweden
In 1925 krijgt de nieuw opgerichte afdeling tractie de opdracht voor de levering van 15 motorwagens voor de lijn Rotterdam-Scheveningen met 20 motoren van 250 pk. Ook wordt de eerste Nederlandse electrische locomotief voor Nederlands-Indië opgeleverd. Nieuw is de op het Heemafterrein aangelegde proefbaan en tractiegebouw. Ook van de Nederlandse Spoorwegen krijgt men orders voor 17 motorwagens uitrustingen. Zweedse industriëlen komen in 1920 bij de Heemaf kijken naar de o.a. de SKA motor, dat resulteert in een aantal orders. In 1925 wordt de tot dan toe grootste S.K.A. motor motor 2000pk bij 300 toeren afgeleverd aan een centrale in Stockholm Zweden.

1920-zweedseindustrielen-Bezoek van Zweedse industrielen aan de Heemaf te Hengelo. Op de onderste rij de directeur dhr. J. Muysken

Zweedse industriëlen bezoeken in 1920 de Heemaf. Bron: Holec Historisch Genootschap

NL-ZlHCO 464.2 2887 -zweden stockholm 1924-aangepast

Omvormer bestaande uit SKA draaistroommotor 2200 pk;  6600 V; 295 omw min;  25 Hz en gelijkstroom  generator 1500 kW;  440 / 600 V met tegencompound wikkeling, voor Elektriciteitsbedrijf Stockholm. Datum: 29-08-1924. Bron: Historisch Centrum Overijssel/ Jaap Tuik.

NL-ZlHCO 464.2 2891 Detailopname collectorzijde van generator elekrbedr Stockholm 28 08 1924-aangepast

Detailopname collectorzijde van generator elektriciteitsbedrijf Stockholm 28-08-1924. Bron: Historisch Centrum Overijssel te Zwolle/ Jaap Tuik.

NL-ZlHCO 464.2 58516-1924aangepast

Omvormer bestaande uit SKA draaistroommotor 2200 pk;  6600 V; 295 omw - min;  25 Hz en gelijkstroom  generator 1500 kW;  440 - 600 V met tegencompound wikkeling voor Elektriciteitsbedrijf Stockholm. Datum 29-08-1924 Bron: Historisch Centrum Overijssel/ Jaap Tuik.

In de twintiger jaren werden grote verliezen geleden. Op 2 januari 1926 werden in de algemene vergadering van aandeelhouders reorganisatievoorstellen gedaan. De aandeelhouders verloren bijna de helft van de waarde van hun aandelen. Was het balanstotaal in 1925 nog 14,5 miljoen, het jaar erna was het nog slechts 7,2 miljoen. Gelukkig bleven aandeelhouders en banken in Heemaf geloven. Tijdens de Leipziger Messe in 1928 was er zeer veel belangstelling voor de nieuwe uitvinding van Ir. Klinkhamer met een verbetering van de aanloopcondities voor SKA motoren van een groot vermogen bij een zware aanloop.

Hindenburg bezoekt Heemaf-stand
Tussen 1925 en 1934 was Paul von Hindenburg president van Duitsland. In deze periode bezocht hij de Heemaf-stand op de Leipziger Messe. Foto archief Holec Historisch Genootschap.

Heemaf Dortmund
Heemaf Dortmund 1929Ook kwam er in dat jaar een dochterfabriek in Dordmund om de nadelige gevolgen van de invoerrechten te ontlopen (1927). De nieuwe vestiging in Duitsland en een licentieovereenkomst met Westinghouse droeg er verder toe bij dat de Heemaf in 1926 na Philips het belangrijkste laboratorium (maar de onderzoekers waren vooral verspreid werkzaam) voor elektrotechnisch wetenschappelijk onderzoek in Nederland bezat. Philips had 26 elektrotechnisch ingenieurs in dienst (en daarnaast 19 werktuigbouwkundig ingenieurs en 18 chemici), de Heemaf 20. In 1939 was dat 128 tegen 22 geworden. Er werd ook weer een zij het bescheiden winst gemaakt.

Naast de tractie en de telefoon bleven de normale fabricageprogramma van elektrische machines en apparaten in de loop van de jaren steeds verder uitgebreid.

 

Bron: 14-08-1927 Vaderland.

 

NL-ZlHCO 0464.2 31642

Heemaf Dortmund, (1930). bron Historisch Centrum Overijssel te Zwolle

NL-ZlHCO 0464.2 20573

Bedrijfsauto Heemaf Dortmund, merk "Ford", 14-06-1930. Bron: Historisch Centrum Overijssel te Zwolle

 Heemaf Dortmund folder (1930)

Folder Heemaf Dortmund 1929, bron: Holec Historisch Genootschap

NL-ZlHCO 464.2 30226 Overzicht wikkelarij grote motoren   29 05 1926-aangepast

Wikkelarij grote motoren bij de Heemaf 01-10-1922 Bron: Historisch Centrum Overijssel te Zwolle

De dertig en veertiger jaren
Het bedrijf groeide er kwamen steeds meer fabriekshallen, in 1930 kwam er een nieuwe montagehal en daarna een research-laboratorium en een centrale gereedschapmagazijn. Ook kwamen er steeds meer verkoopkantoren door het hele land, zoals verkoopkantoor Rotterdam en Groningen.

 

Links Heemaf verkoopkantoor Rotterdam, 1-1-1924, rechts verkoopkantoor Amsterdam, 1-1-1930

Heemaf verkoop kantoor, Zuidblaak Rotterdam 1-12-1929

alt

Verkoopkantoor Groningen 1930

    

Heemaf verkoopkantoor Groningen, toonzaal foto links 15-10-1930, midden toonzaal  1-1-1931, rechts vestibule 1-1-1931

Toonkamer verkoopkantoor Groningen, 1-1-1931

 

Links, verkoopkantoor Groningen, toonzaal 15-10-1930, rechts een zitje in het verkoopkantoor Groningen, 1-1-1931, Bron: Historisch Centrum Overijssel. 

 

nl-zwhco_464.2_38.12.11a

Groepsfoto voor het laboratorium met personen die aan de bouw en de inrichting van het nieuwe  lab meegewerkt hebben. Datum: 11 december 1938. Bron: Historisch Centrum Overijssel

Enkele statistieken:

Personeelsleden t/m 1937

  • 1908: 97
  • 1914: 600
  • 1917: 1000
  • 1919: 1540
  • 1920: 1263 waarvan 346 minderjarig
  • 1927: 1330 950 arbeiders en 380 beambten

 

Jaar employés uurloners totaal
1929 133 631 764
1930 144 626 770
1931 114 480 594
1932 85 321 406
1933 72 281 353
1934 78 332 410
1935 93 387 480
1936 104 454 558
1937 112 484 596

 

 

Reacties  

# eerste electrische trein Batavia-Tandjon g priok Nederlandsch indieJohan Bootsma 26-10-2011 22:47
Goedendag.
Ik ben zeer belangstellend naar gegevens over de eerste electrische trein op java. Ik heb gelezen dat de trein geleverd is door Heemaf. De lijn is geopend eind 1924 of begin 1925.Kunt u aangeven of er nog gegevens / foto's beschikbaar zijn ? Ik weet wel dat de stroom geleverd werd door een waterkracht centrale gelegen bij Oebroeg nabij Sukabumi. Deze bestaat nog steeds.
Bij voorbaat hartelijk dank voor uw reactie.

Johan Bootsma
Antwoorden | Antwoorden met citaat | Citeer
# TREIN JAVAG.H.BOERS 25-12-2011 16:32
IK BESCHIK OVER MEERDERE FOTO'S VAN DEZE LOKOMOTIEVEN
GERRIT BOERS,BORNE
Antwoorden | Antwoorden met citaat | Citeer
# electrische treinen BataviaHenry van Amstel 21-09-2012 14:14
Ik heb inmiddels een uitgebreid artikel geschreven over dit onderwerp, dat in Op de Rails (NVBS) zalw orden gepubliceerd. Maar goed onbekende foto's kan ik altijd gebruiken. Wie kan er wat opsturen?
Antwoorden | Antwoorden met citaat | Citeer
# VraagRemko Hemmelder 25-12-2015 23:59
Geachte heer ,mevrouw,
De centrale Gelderland zuid in Nijmegen is afgelopen week gestopt met elektriciteit produceren. Er is een boek uitgegeven, waarin ook twee foto's geleverd zijn door de Heemaf. Mijn opa, Cor Hemmelder heeft vanaf zijn jonge jaren bij de Heemaf gewerkt (ongeveer 1925 tot jaren 60 ergens) van tekenaar via calculator naar het inspecteren bij opleveringen, zoals mijn vader mij vertelde) nu heb ik twee foto's uit het Heemaf archief, 1 van de kolenoverslag van de centrale in Nijmegen in 1935, en 1 van een mij onbekende locatie, waarbij mijn opa onder een loskraan met knijper, die op een (verrijdbare) brug, langs het water staat. Graag zou ik meer informatie bij die bewuste foto vinden. Kan ik daarvoor bij u terecht of weet u waar ik de info zou kunnen vinden of krijgen? Ook ben ik zeer benieuwd naar meer fotomateriaal van mijn opa bij de Heemaf.
Met vriendelijke groet, Remko Hemmelder (kraanmachinist ) te Groesbeek
Antwoorden | Antwoorden met citaat | Citeer

Plaats reactie


Foto gallery Heemaf

Cloud tag

Laatste nieuws

Laatste reacties

Uitgelicht

Statistieken

Aantal bekeken pagina's
2621289

Wie is online

We hebben 82 gasten en geen leden online

Nieuwsbrief

Our website is protected by DMC Firewall!